ประเทศไทยอยู่ตรงไหนของโลก?
แล้วทำไมเรามีท้องถิ่นกว่า 7,800 แห่ง

ประเทศไทยไม่ได้เป็นเพียงจุดเล็ก ๆ บนแผนที่โลก

ลองวางประเทศไทยลงบนแผนที่โลกสักครั้ง เรามีพื้นที่ประมาณ 513,140 ตารางกิโลเมตร ใกล้เคียงกับประเทศสเปน และมีประชากรจำนวนมากจนอยู่ราว 20 อันดับแรกของโลก ตามชุดประมาณการประชากรระหว่างประเทศ

แต่ตัวเลขที่น่าคิดต่อจากนั้นคือ เมื่อประเทศหนึ่งมีพื้นที่กว้างขนาดนี้ มีเมือง ชุมชน ชายฝั่ง ภูเขา และพื้นที่ชนบทอยู่ร่วมกัน ใครเป็นคนจัดการเรื่องที่เกิดขึ้นใกล้บ้านของเรา?

ทำไมมีประชากรสองตัวเลข? 71.62 ล้านคน คือประมาณการประชากรของ UN ในปี 2025 ส่วน 65.81 ล้านคน คือจำนวนตามหลักฐานทะเบียนราษฎรไทย ณ 31 ธันวาคม 2568 ไม่ใช่ตัวเลขเดียวกันและไม่ควรใช้สลับกัน ข้อมูล UN · ทะเบียนราษฎรไทย

ประเทศขนาดใกล้กัน ต้องมีท้องถิ่นเท่ากันไหม?

ลองมองไปที่ สเปน ประเทศในยุโรปที่มีพื้นที่ประมาณ 506,008 ตร.กม. ใกล้เคียงกับไทยอย่างน่าประหลาดใจ สเปนมีเทศบาล (municipalities) 8,132 แห่ง ตามข้อมูลปี 2024 ขณะที่กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นของไทยรายงาน อปท. รวม 7,842 แห่ง ณ 16 ธันวาคม 2568

สองประเทศมีจำนวนหน่วยงานที่ฟังดูใกล้เคียงกัน แต่ ห้ามตีความว่าเป็นหน่วยงานชนิดเดียวกัน เพราะเทศบาลของสเปนกับ อบจ. เทศบาล และ อบต. ของไทย มีระดับอำนาจ หน้าที่ และโครงสร้างต่างกัน ในฝรั่งเศสก็มีหน่วยที่เรียกว่า communes ถึง 34,875 แห่ง ในปี 2025 ยิ่งเห็นชัดว่าเราไม่สามารถสร้าง “อันดับประเทศที่มีท้องถิ่นมากที่สุด” ด้วยการนับเลขตรง ๆ ได้

แล้วตัวเลข 7,842 แห่ง เชื่อมกับข้อมูล 76 จังหวัดอย่างไร?

กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นนับรวม อปท. รูปแบบพิเศษสองแห่ง คือ กรุงเทพมหานครและเมืองพัทยา ด้วย ขณะที่ฐานวิเคราะห์ที่เราใช้ในบทความนี้แยกสองหน่วยดังกล่าวออก จึงเหลือ 7,840 อปท. ใน 76 จังหวัด พร้อมข้อมูลประชากรทะเบียนรวม 60,386,443 คน และพื้นที่รวม 511,570.799 ตร.กม. ตามขอบเขตฐานข้อมูล

ตัวเลข 60.39 ล้านคนและ 511,570.799 ตร.กม. ไม่ใช่ยอดรวมทั้งประเทศไทย เพราะ ไม่ได้รวมกรุงเทพมหานคร เราจึงจะไม่เอาไปเปรียบกับยอดรวมทั้งประเทศแบบตรง ๆ

จากนี้ ลองซูมจากโลกกลับมาที่แผนที่จังหวัดของเรา ว่าองค์กรท้องถิ่น 7,840 แห่งกระจายอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ อย่างไร — ไม่ต้องรู้สูตรสถิติ ก็เริ่มสำรวจได้จากจังหวัดที่เราคุ้นเคย

เราเห็นอะไรที่ไม่เคยเห็นจากตัวเลขนี้?

ตอนเริ่มเรื่อง เรารู้ว่าประเทศไทยมีพื้นที่กว้างราวครึ่งล้านตารางกิโลเมตร และมีผู้คนหลายสิบล้านคน จากนั้นเราพบว่ามีหน่วยงานท้องถิ่นนับพันแห่ง เมื่อเปิดแผนที่ 76 จังหวัด ภาพใหญ่เริ่มแตกออกเป็นพื้นที่เล็ก ๆ ที่เราคุ้นเคย

นี่คือคุณค่าของการเห็นข้อมูลเป็นภาพ เราเริ่มเห็นว่าองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นไม่ได้กระจายอยู่เท่า ๆ กันทุกจังหวัด และไม่ใช่ตัวเลขที่บอกอะไรได้ครบเพียงตัวเดียว หากอยากรู้ว่าทำไมพื้นที่หนึ่งมีองค์กรจำนวนหนึ่ง ต้องศึกษาประวัติการจัดตั้ง ประเภทองค์กร ขอบเขตอำนาจ และลักษณะชุมชนเพิ่มเติม

อย่าลืมว่า อบจ. เทศบาล และ อบต. ไม่ใช่องค์กรที่แบ่งคนหรือพื้นที่ออกเป็นส่วนเท่า ๆ กัน ดังนั้นการหารประชากรหรือพื้นที่ด้วยจำนวน อปท. เป็นเพียง เครื่องมือให้เห็นขนาดเปรียบเทียบ ไม่ใช่จำนวนประชาชนที่องค์กรหนึ่งดูแลจริง และไม่ใช่คะแนนคุณภาพบริการ

เมื่อเห็นภาพระดับโลกและระดับจังหวัดร่วมกัน สิ่งที่เราได้จึงไม่ใช่คำตอบว่า ที่ไหนบริหารดีที่สุด แต่เป็นความเข้าใจใหม่ว่า เราต้องอ่านโครงสร้างการปกครองควบคู่กับผู้คน พื้นที่ และหน้าที่ของแต่ละองค์กร